Τον Φεβρουάριο του 2026 διεθνείς και εγχώριες οργανώσεις και οργανισμοί για την προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων προχώρησαν σε παρεμβάσεις αναφορικά με το κατά πόσο οι ελληνικές αρχές παραβίασαν την εθνική νομοθεσία και το διεθνές δίκαιο στο ναυάγιο της Χίου την 4η Φεβρουαρίου 2026, το οποίο είχε ως συνέπεια τον θάνατο 15 ανθρώπων και τον σοβαρό τραυματισμό 24 ατόμων (εκ των οποίων τουλάχιστον 11 ήταν παιδιά), μετά τη σύγκρουση σκάφους του Λιμενικού με πλεούμενο προσφύγων.
Για το πολύνεκρο συμβάν, πέραν της παρέμβασης της Δικαιοσύνης, διατάχθηκε Ένορκη Διοικητική Εξέταση (ΕΔΕ) σε βάρος αξιωματικού του Λιμενικού, το οποίο Λιμενικό δεν είχε θέσει σε λειτουργία την κάμερα του σκάφους του, σύμφωνα με ρεπορτάζ της Καθημερινής.
Πιο αναλυτικά, στις 4 Φεβρουαρίου η Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΕΔΑ), το ανεξάρτητο συμβουλευτικό όργανο του ελληνικού κράτους σε θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, εξέδωσε ανακοίνωση στην οποία ανέφερε ότι «κάθε γεγονός που έχει ως αποτέλεσμα την απώλεια ανθρώπινων ζωών στη θάλασσα καθιστά απολύτως αναγκαία την άμεση, πλήρη και διαφανή αποτύπωση όλων των πραγματικών περιστατικών και πρέπει να διερευνάται με πλήρη διαφάνεια, αντικειμενικότητα και σύμφωνα με διεθνώς αναγνωρισμένα πρότυπα. Αυτό αφορά ιδίως την ακριβή καταγραφή των συνθηκών υπό τις οποίες σημειώθηκε η σύγκρουση, τη συλλογή αξιόπιστων μαρτυριών από επιζώντες και σωστικά συνεργεία, την αξιολόγηση κάθε διαθέσιμου υλικού (βίντεο, ραντάρ, επικοινωνίες), και την άμεση ενημέρωση των οικογενειών των θυμάτων και του κοινού για τα αποτελέσματα της διερεύνησης». (Τα έντονα γράμματα της παραγράφου, καθώς και όσα ακολουθούν, ανήκουν στο πρωτότυπο των κειμένων.)
«Η έγκαιρη και αξιόπιστη διερεύνηση τέτοιων περιστατικών αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για τη διαφύλαξη του κράτους δικαίου και την ενίσχυση της αξιοπιστίας των θεσμών», πρόσθεσε η ΕΕΔΑ, σημειώνοντας για την παραβίαση του διεθνούς δικαίου εκ μέρους των ελληνικών αρχών στην περίπτωση του ναυαγίου του Φαρμακονησίου: «Η Ελλάδα έχει καταδικαστεί από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) στην υπόθεση (5418/15) Safi and Others v. Greece, όχι μόνο για την απώλεια ζωών αλλά κυρίως για παραβίαση του διαδικαστικού σκέλους του άρθρου 2 της ΕΣΔΑ (δικαίωμα στη ζωή), λόγω σοβαρών ελλείψεων στη μετέπειτα διερεύνηση, η οποία κρίθηκε ότι δεν ήταν ικανή να διαφωτίσει επαρκώς τις συνθήκες υπό τις οποίες σημειώθηκε το ναυάγιο. Η νομολογία αυτή καθιστά σαφές ότι η αποτελεσματική, άμεση και διαφανής διερεύνηση των πραγματικών περιστατικών που οδήγησαν σε αυτή την τραγωδία αποτελεί αυτοτελή και θεμελιώδη υποχρέωση του κράτους δικαίου».
Για το ναυάγιο της Χίου έκανε παρέμβαση και ο Συνήγορος του Πολίτη, επισημαίνοντας προς το Λιμενικό την ανάγκη αμερόληπτης και διεξοδικής διερεύνησης του περιστατικού και υπενθυμίζοντας ότι, σύμφωνα με τη νομολογία του ΕΔΔΑ σε καταδικαστικές αποφάσεις για την Ελλάδα, το πρωτεύον είναι η προστασία της ανθρώπινης ζωής σε επιχειρήσεις ελέγχου των θαλασσίων συνόρων.
Η συνταγματικά κατοχυρωμένη ανεξάρτητη αρχή ανέφερε αναλυτικά στην ανακοίνωσή της: «Ο Συνήγορος, ως Εθνικός Μηχανισμός Διερεύνησης, επισήμανε προς το Λιμενικό Σώμα τις κατευθύνσεις έρευνας που προκύπτουν από τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) σε καταδικαστικές αποφάσεις για τη χώρα μας (για περιστατικά ναυαγίων, επικίνδυνων ελιγμών και πυροβολισμών από στελέχη του Λ.Σ.-ΕΛ.ΑΚΤ. κ.α.) και πρέπει να τύχουν εφαρμογής και στην παρούσα ΕΔΕ, και ιδίως ως προς την ανεξαρτησία της ΕΔΕ όχι μόνον από τα εμπλεκόμενα στο περιστατικό στελέχη του Λιμενικού αλλά και από την προανακριτική έρευνα και τη συλλογή αποδείξεων των συναδέλφων των εμπλεκομένων στην οικεία Λιμενική Αρχή, την αμερόληπτη λήψη κάθε εύλογα διαθέσιμου μέτρου που επιβάλλεται για να διαφωτίσει την υπόθεση, τη διασφάλιση κάθε αντικειμενικού αποδεικτικού μέσου, όπως είναι λ.χ. η λήψη από κάμερες, του σκάφους του Λ.Σ.-ΕΛ.ΑΚΤ. ή άλλες, ή και από κινητά τηλέφωνα επιβαινόντων ή στελεχών του Λιμενικού, οι καταγεγραμμένες συνομιλίες με το Κέντρο Επιχειρήσεων και το ΕΚΣΕΔ, πλήρεις ιατροδικαστικές εκθέσεις, εκθέσεις πραγματογνωμοσύνης επί των σκαφών, και με ανέλκυση του βυθισμένου σκάφους, εκθέσεις εργαστηριακής πραγματογνωμοσύνης επί των πυροβόλων όπλων εάν υφίστανται ενδείξεις ή αιτιάσεις πυροβολισμών, καταθέσεις στο πλαίσιο της ΕΔΕ από το μέγιστο δυνατό αριθμό μαρτύρων, όχι μόνον στελεχών του Λ.Σ.-ΕΛ.ΑΚΤ. αλλά και των επιβαινόντων, και όσων συνέδραμαν στην επιχείρηση διάσωσης και την παροχή πρώτων βοηθειών και υγειονομικής φροντίδας, η εξέταση της οργάνωσης και διεξαγωγής της επιχείρησης από πλευράς ελαχιστοποίησης του κινδύνου ζωής, η εξέταση προσφορότητας εναλλακτικών αντί καταδίωξης, και εν τέλει η διακρίβωση των περιστάσεων με βασικό γνώμονα το ερώτημα “κατά πόσον η επίδικη επιχείρηση ήταν επικεντρωµένη στην προστασία της ζωής των επιβατών”».
«Μέχρι σήμερα, οι συνθήκες του περιστατικού παραμένουν αδιευκρίνιστες, ωστόσο, από τα στοιχεία που δόθηκαν στη δημοσιότητα και τις ανακοινώσεις του Λιμενικού Σώματος προκύπτει ότι, αντί για επιχείρηση διάσωσης, οι λιμενικές αρχές προχώρησαν σε επιχείρηση αποτροπής με ταχύπλοο περιπολικό σκάφος. Η ανάπτυξη επιχείρησης αποτροπής αντί για διάσωση, ιδιαίτερα για ένα υπερφορτωμένο και, πιθανώς μη αξιόπλοο σκάφος που βρισκόταν ήδη σε ελληνικά χωρικά ύδατα και κοντά στην ακτή, εγείρει σοβαρά ερωτήματα για τον ρόλο των λιμενικών αρχών στη διάσωση και τη σημασία που αποδίδεται στην προστασία της ανθρώπινης ζωής», ανέφερε η Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕλΕΔΑ).
Η ίδια πρόσθεσε: «Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει επανειλημμένα καταδικάσει την Ελλάδα για παραβίαση του δικαιώματος στη ζωή (άρθρο 2 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου – ΕΣΔΑ) κατά τη διάρκεια διαδικασιών ελέγχου/επιτήρησης συνόρων από το ελληνικό Λιμενικό, συμπεραίνοντας ότι, κατά τον εντοπισμό πλεούμενων προσφύγων από τις λιμενικές αρχές, η προστασία της ζωής δεν ήταν ούτε στόχος ούτε προτεραιότητα της επιχείρησης που διεξήγαγαν (βλ. υπόθεσεις Safi & λοιποί, F.M. & λοιποί, Alkhatib & λοιποί, Almukhlas & Al-Maliki κατά Ελλάδας). Σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, σε αντίστοιχα περιστατικά θανάτων προσφύγων, οι λιμενικές αρχές δεν είχαν προετοιμάσει τις επιχειρήσεις με γνώμονα τον κίνδυνο για τη ζωή και τη σωματική ακεραιότητα όλων των επιβαινόντων και δεν άσκησαν την απαιτούμενη επιμέλεια για να διασφαλίσουν την ελαχιστοποίηση του κινδύνου ζωής».
Και κατέληξε: «Η αποτελεσματική, άμεση και διαφανής διερεύνηση των συνθηκών που οδήγησαν σε αυτή την τραγωδία αποτελεί θεμελιώδη υποχρέωση του κράτους δικαίου, η, δε, προστασία της ανθρώπινης ζωής στη θάλασσα αποτελεί απόλυτη νομική υποχρέωση, ανεξαρτήτως του καθεστώτος ή της ταυτότητας των επιβαινόντων».
«Η Ύπατη Αρμοστεία υπογραμμίζει τη σημασία να υπάρχει πλήρης διαφάνεια και αποσαφήνιση των πραγματικών περιστατικών σε τέτοιες επιχειρήσεις διάσωσης στη θάλασσα», καθώς «το περιστατικό αυτό (σ.σ.: του ναυαγίου της Χίου) δεν είναι μεμονωμένο», μιας που «από το 2015 έως το 2025, 3.148 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους ή αγνοούνται στη θάλασσα στο Αιγαίο», δήλωσε στη δική της ανακοίνωση η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, διευκρινίζοντας: «Η προστασία της ανθρώπινης ζωής στη θάλασσα αποτελεί νομική και ανθρωπιστική επιταγή που πρέπει να διαφυλάσσεται με τη συνεργασία όλων».
«Αν και οι (σ.σ.: ελληνικές) αρχές έσπευσαν να αποδώσουν την ευθύνη για το δυστύχημα στο σκάφος των προσφύγων και στους διακινητές, η τραγωδία εντάσσεται σε ένα ευρύτερο, καλά τεκμηριωμένο ιστορικό απερίσκεπτης συμπεριφοράς εκ μέρους του ελληνικού Λιμενικού Σώματος», σχολίασε η διεθνής οργάνωση Human Rights Watch (HRW), καθώς άλλωστε «το ελληνικό Λιμενικό έχει επανειλημμένα βρεθεί αντιμέτωπο με κατηγορίες για επικίνδυνη συμπεριφορά στη θάλασσα και για παράλειψη προστασίας της ανθρώπινης ζωής».
Στη δική της ανακοίνωση η οργάνωση Υποστήριξη Προσφύγων στο Αιγαίο (Refugee Support Aegean – RSA) σημείωσε ότι το ναυάγιο της Χίου «καταδεικνύει για ακόμα μια φορά, την παραβίαση της υποχρέωσης έρευνας και διάσωσης από τις αρμόδιες αρχές». Κι αυτό γιατί «από τα διαθέσιμα στοιχεία και την αρχική ανακοίνωση του Λ.Σ. προκύπτει ότι, αντί για επιχείρηση διάσωσης, αναπτύχθηκε από την πρώτη στιγμή επιχείρηση αποτροπής από το ΠΛΣ 1077 του Λιμενικού που είναι ταχύπλοο περιπολικό σκάφος. Και τούτο ενώ το σκάφος των προσφύγων βρισκόταν σε προφανή κίνδυνο, ήταν υπερφορτωμένο και σε κοντινή απόσταση από τις ελληνικές ακτές, και συγκεκριμένα από την παραλία Μυρσινιδίου Χίου. Υπενθυμίζουμε ότι η προστασία της ανθρώπινης ζωής στη θάλασσα αποτελεί απόλυτη νομική υποχρέωση, ανεξαρτήτως του καθεστώτος των επιβαινόντων. Η επαναπροώθηση, δε, προσφύγων απαγορεύεται από το διεθνές, ενωσιακό και Συνταγματικό δίκαιο».
Η RSA πρόσθεσε: «Η τραγωδία στη Χίο δεν είναι ένα μεμονωμένο περιστατικό. Οι συστηματικές πρακτικές αποτροπής και μη διάσωσης που εφαρμόζονται στην Ελλάδα και γενικά στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κατά παράβαση στοιχειωδών κανόνων δικαίου, οδηγούν επανειλημμένα σε απώλειες ανθρώπινων ζωών. Δυόμιση χρόνια μετά το πολύνεκρο ναυάγιο στην Πύλο, όπου πάνω από 600 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, τα ναυάγια και οι θάνατοι στα σύνορα εξακολουθούν να αποτελούν σχεδόν καθημερινότητα στα σύνορά μας, απόρροια και των πρακτικών αποτροπής και της ανυπαρξίας ασφαλών και νόμιμων διαδρομών για τους ανθρώπους που αναζητούν άσυλο στην ΕΕ. Υπενθυμίζουμε ότι υπάρχουν επανειλημμένες καταγγελίες και σχετική νομολογία στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (για παράδειγμα, η υπόθεση A.R.E. κατά Ελλάδας κ.α.) που επιβεβαιώνει ότι οι επαναπροωθήσεις στα ελληνικά σύνορα αποτελούν συστηματική πρακτική των ελληνικών αρχών».
Για το ναυάγιο της Χίου εξέδωσαν ανακοινώσεις ακόμη το Συμβούλιο Ένταξης Μεταναστών και Προσφύγων του Δήμου Αθηναίων (μιλώντας για την αρχή της μη επαναπροώθησης ως υποχρέωσης της χώρας), η οργάνωση για την καταγραφή περιστατικών βίας στα σύνορα Border Violence Monitor Network (μιλώντας για συστηματικά pushbacks και έλλειψη λογοδοσίας των ελληνικών αρχών), η Εναλλακτική Παρέμβαση Δικηγόρων Αθήνας (μιλώντας ανάγκη έρευνας του ναυαγίου ως κρατικού εγκλήματος στο πλαίσιο εντολής για παράνομο pushback), ο Σύλλογος Υπαλλήλων Υπηρεσίας Ασύλου και Αρχής Προσφύγων (μιλώντας για εγκληματική πολιτική επαναπροωθήσεων), καθώς και η οργάνωση Equal Rights Beyond Borders (μιλώντας για τη δέσμευση της Ελλάδας από το διεθνές, το ευρωπαϊκό και το εθνικό δίκαιο προς παροχή βοήθειας σε σκάφη που βρίσκονται σε κίνδυνο στη θάλασσα, ανεξάρτητα από την εθνικότητα των επιβατών τους).
Αναγνωρίζοντας το δικαίωμα στο άσυλο, η Σύμβαση του 1951 για το Καθεστώς των Προσφύγων (Σύμβαση της Γενεύης), κατοχυρώνει τα δικαιώματα των προσφύγων στη χώρα διαμονής και κατοικίας τους, όπως μεταξύ άλλων το δικαίωμα στην κινητή και ακίνητη περιουσία τους (άρθρο 13), το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι (άρθρο 15), το δικαίωμα προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου (άρθρο 16), το δικαίωμα στην εργασία (άρθρα 17-19), το δικαίωμα στην κοινωνική πρόνοια (άρθρο 20), τη στέγαση (άρθρο 21) και τη δημόσια εκπαίδευση (άρθρο 22), καθώς και την ελευθερία κίνησης (άρθρο 26). Ακόμη, η Σύμβαση της Γενεύης απαγορεύει την απέλαση ή την επαναπροώθηση προσφύγων (άρθρο 33).
Οι ελληνικές Αρχές έχουν επίσης συγκεκριμένες υποχρεώσεις έρευνας και διάσωσης στο πλαίσιο του διεθνούς και εθνικού δικαίου, όπως αυτές προβλέπονται από διεθνείς συμβάσεις, αφενός για τα μέτρα επικοινωνίας και συντονισμού που πρέπει να υιοθετούνται σε περιπτώσεις κινδύνου της ζωής στη θαλάσσια περιοχή που υπάγεται στη δικαιοδοσία τους, αφετέρου για τα μέτρα διάσωσης όσων κινδυνεύουν στις παράκτιες περιοχές τους. Συγκεκριμένα, όπως σημειώνει και ο Οδηγός του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού (ΙΜΟ), της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες και του Διεθνούς Ναυτιλιακού Επιμελητηρίου, οι παρακάτω συμβάσεις επιβάλλουν συγκεκριμένες υποχρεώσεις στην Ελλάδα για έρευνα και διάσωση προσώπων που βρίσκονται σε κίνδυνο, στα οποία περιλαμβάνονται πρόσφυγες και μετανάστες:
Σε ένα Κράτος Δικαίου οι Αρχές οφείλουν να εφαρμόζουν τους κανόνες του διεθνούς δικαίου για την έρευνα και διάσωση ατόμων που βρίσκονται σε κίνδυνο στη θάλασσα, καθώς και για τη διεθνή προστασία των προσφύγων από πόλεμο, ανελεύθερα και αντιδημοκρατικά καθεστώτα και άλλους κινδύνους που διατρέχουν στις χώρες προέλευσης, απέχοντας από παράνομες πράξεις απέλασης ή επαναπροώθησης αιτούντων άσυλο.
Όπως έχει σημειώσει και η Ύπατη Αρμοστεία, το ευρωπαϊκό δίκαιο επιτάσσει ότι τα μέτρα επιτήρησης των συνόρων πρέπει να εφαρμόζονται σε πλήρη συμμόρφωση με τα ανθρώπινα δικαιώματα και το προσφυγικό δίκαιο, συμπεριλαμβανομένης της Σύμβασης του 1951, ενώ τα «κράτη πρέπει να τηρούν τις δεσμεύσεις τους και να σέβονται τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα, όπως το δικαίωμα στη ζωή και το δικαίωμα στο άσυλο».
Ωστόσο, στην εξεταζόμενη περίπτωση εγείρεται ζήτημα ως προς το κατά πόσο οι ελληνικές αρχές παραβίασαν την εθνική νομοθεσία, το ενωσιακό νομοθετικό πλαίσιο και το διεθνές δίκαιο στο ναυάγιο της Χίου, το οποίο θα πρέπει να διερευνηθεί ανεξάρτητα και αποτελεσματικά από τις αρμόδιες κρατικές και δικαστικές αρχές.
Αριθμός Λογαριασμού: 1100 0232 0016 560
IBAN: GR56 0140 1100 1100 0232 0016 560
BIC: CRBAGRAA
Στον αγώνα μας για Λογοδοσία και Διαφάνεια, απέναντι σε οτιδήποτε υπονομεύει τις αρχές της Δημοκρατίας και του Κράτους Δικαίου.
Γιατί η Δημοκρατία δεν είναι αυτονόητη.
Είναι στο χέρι μας να μη στεκόμαστε απαθείς ή κυνικοί.
Δες πώς μπορείς να μας βοηθήσεις, εδώ!