Διεθνής και εγχώρια αποδοκιμασία για τις κυβερνητικές επιθέσεις κατά οργανώσεων προάσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων

Τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο του 2025 δημοσιεύθηκαν πλείστες παρεμβάσεις εγχώριων και διεθνών οργανισμών αναφορικά με δηλώσεις κυβερνητικών στελεχών και πηγών για περιορισμούς σε βάρος Οργανώσεων της Κοινωνίας των Πολιτών που δραστηριοποιούνται στην προάσπιση των προσφυγικών δικαιωμάτων. Η κυβέρνηση συνδέει τη δυνατότητα απερίσπαστης λειτουργίας μιας οργάνωσης όχι στη βάση κάποιας εκ μέρους της παρανομίας, αλλά στη βάση της εκ μέρους της νόμιμης άσκησης ενός κατοχυρωμένου δικαιώματος, δηλαδή της προσφυγής στην ελληνική Δικαιοσύνη για την προσβολή μιας υπουργικής απόφασης ή διοικητικής πράξης που κρίνεται ως μη σύννομη με την ελληνική και την ενωσιακή νομοθεσία, καθώς και με τις διεθνείς υποχρεώσεις της χώρας. Κι αυτό, παρά το γεγονός ότι το δικαίωμα στη δικαστική προστασία κατοχυρώνεται τόσο από το Σύνταγμα όσο και από κορυφαία διεθνή νομοθετικά κείμενα.

Κι αυτό, παρά το γεγονός ότι το δικαίωμα στη δικαστική προστασία κατοχυρώνεται από το άρθρο 20 του Συντάγματος (Άρθρο 20 παρ. 1: «Καθένας έχει δικαίωμα στην παροχή έννομης προστασίας από τα δικαστήρια και μπορεί να αναπτύξει σ’ αυτά τις απόψεις του για τα δικαιώματα ή συμφέροντά του, όπως νόμος ορίζει». Άρθρο 20 παρ. 2: «Το δικαίωμα της προηγούμενης ακρόασης του ενδιαφερομένου ισχύει και για κάθε διοικητική ενέργεια ή μέτρο που λαμβάνεται σε βάρος των δικαιωμάτων ή συμφερόντων του».), από τα άρθρα 8 και 10 της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου του ΟΗΕ (Άρθρο 8: «Καθένας έχει δικαίωμα να ασκεί αποτελεσματικά ένδικα μέσα στα αρμόδια εθνικά δικαστήρια κατά των πράξεων που παραβιάζουν τα θεμελιακά δικαιώματα τα οποία του αναγνωρίζουν το Σύνταγμα και ο νόμος». Άρθρο 10: «Καθένας έχει δικαίωμα, με πλήρη ισότητα, να εκδικάζεται η υπόθεσή του δίκαια και δημόσια, από δικαστήριο ανεξάρτητο και αμερόληπτο, που θα αποφασίσει είτε για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του είτε, σε περίπτωση ποινικής διαδικασίας, για το βάσιμο της κατηγορίας που στρέφεται εναντίον του».), από το άρθρο 14 του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα (Άρθρο 14 παρ. 1 εδ. α’ και β’: «Όλοι είναι ίσοι ενώπιον των δικαστηρίων. Κάθε πρόσωπο έχει το δικαίωμα η υπόθεσή του να δικαστεί δίκαια και δημόσια από αρμόδιο, ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο, που έχει συσταθεί με νόμο, το οποίο θα αποφασίσει για το βάσιμο κάθε κατηγορίας σχετικά με ποινικό αδίκημα, η οποία έχει απαγγελθεί εναντίον του, καθώς και για αμφισβητήσεις δικαιωμάτων και υποχρεώσεων αστικού χαρακτήρα».), καθώς και από τα άρθρα 6 και 13 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Άρθρο 6 παρ. 1 εδ. α’: «Κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα η υπόθεσή του να δικαστεί δίκαια, δημόσια και εντός λογικής προθεσμίας από ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο που λειτουργεί νόμιμα, το οποίο θα αποφασίσει είτε ως προς αμφισβητήσεις για τα αστικής φύσης δικαιώματα και υποχρεώσεις του είτε για το βάσιμο κάθε εναντίον του κατηγορίας ποινικής φύσης». Άρθρο 13: Κάθε πρόσωπο του οποίου παραβιάζονται τα δικαιώματα και οι ελευθερίες που αναγνωρίζονται στην παρούσα Σύμβαση, έχει το δικαίωμα αποτελεσματικής προσφυγής ενώπιον εθνικής αρχής, ακόμη και εάν η παραβίαση διαπράχθηκε από πρόσωπα που ενεργούν κατά την άσκηση των δημοσίων καθηκόντων τους»).

Στις 20 Αυγούστου 2025, ο κ. Πλεύρης προχώρησε σε τοποθετήσεις ανάλογες προς τις διαρροές εκ μέρους του υπουργείου στο οποίο προΐσταται. Πιο συγκεκριμένα, ο υπουργός δήλωσε στην ΕΡΤ: «Μου κάνει εντύπωση που υπάρχουν στο μητρώο του υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου ΜΚΟ που στρέφονται εναντίον του και φυσικά θα γίνει διαχειριστικός έλεγχος. […] Σχετικά με τη συνδρομή ΜΚΟ σε όσους έχουν προσφύγει [στην ελληνική Δικαιοσύνη] ήδη έχω ζητήσει το μητρώο. […] Σεβαστές οι δικαστικές αποφάσεις, αλλά η μεταναστευτική πολιτική δεν γίνεται από δικαστήρια ούτε από ΜΚΟ. Δεν συνδιαμορφώνουμε την πολιτική ούτε με υπαλλήλους του υπουργείου, που οφείλουν να υλοποιούν την πολιτική και αν δεν τους κάνει ας μην παραμείνουν. Προφανώς θα τους ακούσω σε θέματα συνδικαλιστικά, αλλά είναι αδιάφορη η θέση των ΜΚΟ στις κυβερνητικές αποφάσεις».

Οι παραπάνω κυβερνητικές ενέργειες και τοποθετήσεις προκάλεσαν την έντονη αντίδραση σωρείας εγχώριων και διεθνών οργανώσεων, εγνωσμένων για την προσφορά τους στην προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Ελλάδα και το εξωτερικό.

Στις 28 Αυγούστου 2025, η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες και η Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΕΔΑ), το ανεξάρτητο συμβουλευτικό όργανο του ελληνικού κράτους σε θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, εξέδωσαν κοινή ανακοίνωση, με την οποία εξέφρασαν «την έντονη ανησυχία τους για την κλιμάκωση της αρνητικής ρητορικής και του δυσμενούς κλίματος που διαμορφώνεται σε βάρος των προσφύγων, των μεταναστών και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών που τους υποστηρίζουν».

«Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν δημόσιες δηλώσεις, πρωτοβουλίες ή άτυπες διαρροές που στιγματίζουν φορείς της κοινωνίας των πολιτών ή προτείνουν την επιβολή τιμωρητικών μέτρων σε οργανώσεις που ενδέχεται να εκφράσουν διαφορετικές απόψεις ή προσφεύγουν στη δικαιοσύνη εκπροσωπώντας τους ανθρώπους που έχουν ζητήσει τη στήριξή τους», σχολίασαν οι δύο οργανισμοί, προσθέτοντας: «Η αρνητική αυτή ρητορική υπονομεύει την εμπιστοσύνη των πολιτών και την πολυετή και αμοιβαία επωφελή συνεργασία κράτους και κοινωνίας των πολιτών. Ο έλεγχος και η λογοδοσία αποτελούν θεμιτές και αναγκαίες λειτουργίες τις οποίες αποδέχονται πλήρως οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Όταν όμως παρουσιάζονται ως απειλή ή τιμωρία, κινδυνεύουν να καταστούν μέσα εκφοβισμού και περιορισμού».

Με επιστολή τους προς τον Μόνιμο Αντιπρόσωπο της Ελλάδας στο Συμβούλιο της Ευρώπης στις 5 Σεπτεμβρίου 2025, ο Πρόεδρος της Διάσκεψης των Διεθνών Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων και ο Πρόεδρος του Συμβουλίου Εμπειρογνωμόνων του για το Δίκαιο των ΜΚΟ εξέφρασαν την έντονη αντίθεσή τους προς τις κυβερνητικές δηλώσεις και υπενθύμισαν τη Σύσταση CM/Rec(2007)14 της Επιτροπής Υπουργών προς τα κράτη μέλη σχετικά με το νομικό καθεστώς των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων στην Ευρώπη, που προβλέπει ότι οι ΜΚΟ πρέπει να είναι ελεύθερες ώστε να ασκούν υπεράσπιση σε ζητήματα δημόσιου ενδιαφέροντος, ανεξάρτητα από το αν οι θέσεις τους συνάδουν με την κυβερνητική πολιτική.

Με δική της ανακοίνωση στις 25 Σεπτεμβρίου, η Διεθνής Ομοσπονδία Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (FIDH) ζήτησε να τερματιστεί η συστηματική στοχοποίηση και υπονόμευση των οργανώσεων της Κοινωνίας των Πολιτών που δραστηριοποιούνται στην προάσπιση των δικαιωμάτων των μετανασ(τρ)ιών, των προσφυγισσών και των προσφύγων, με την Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕλΕΔΑ) να δηλώνει ότι ως μέλος της FIDH «θα συνεχίσει να συνεργάζεται με διεθνείς και εγχώριες οργανώσεις για τη διασφάλιση ενός ελεύθερου και ασφαλούς πεδίου δράσης για την κοινωνία των πολιτών στην Ελλάδα».

Ήδη από τις 22 Αυγούστου, 81 ακόμη οργανώσεις από την Κοινωνία των Πολιτών είχαν απευθύνει κοινή επιστολή προς τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη, στην οποία ανέφεραν ότι οι «εξαγγελίες για ελέγχους σε όσες πλευρές εκφράζουν διαφωνίες προς την ασκούμενη πολιτική […] αποτελούν επικίνδυνη ολίσθηση», καθώς όταν «ο έλεγχος παρουσιάζεται ως απειλή ή εργαλείο τιμωρίας, μετατρέπεται σε μέσο εκβιασμού, εκφοβισμού και φίμωσης. Μια τέτοια πρακτική βρίσκεται σε αντίθεση με μια σειρά σχετικών νόμων και κανονισμών σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Σε όλες τις ώριμες δημοκρατίες, οι έλεγχοι εφαρμόζονται με θεσμικά κριτήρια και όχι ως πολιτικό εργαλείο». 

«Πλέον η κυβέρνηση στοχοποιεί ως “υπονόμευση της κρατικής κυριαρχίας” ακόμα και την κατάθεση δικαστικών προσφυγών από οργανώσεις και δικηγόρους και την αξίωση δικαιοδοτικής κρίσης επί των αποφάσεών της», ανέφερε από την πλευρά της η Εναλλακτική Παρέμβαση Δικηγόρων Αθήνας, προσθέτοντας ότι οι κυβερνητικές πρακτικές «θέτουν την Ελλάδα εκτός της χορείας των κρατών που διεκδικούν για τον εαυτό τους τον τίτλο του κράτους δικαίου», καθώς «οι υπερασπιστές/ίστριες ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τόσο οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών όσο και δικηγόροι, έχουν εκ της θέσεώς τους ρόλο ανεξάρτητο απέναντι στις πρωτοβουλίες της εκτελεστικής εξουσίας, τις οποίες κρίνουν και ελέγχουν κατά περίπτωση και, πάντως όχι υπακούοντας στο πλαίσιο οποιασδήποτε εθνικής ή κρατικής πολιτικής».

Με το εξεταζόμενο ζήτημα καταπιάστηκε και η Δρ. Αικατερίνα Παπανικολάου, δικηγόρος και πρώην μέλος της Αρχής Διασφάλισης Απορρήτου των Επικοινωνιών (ΑΔΑΕ). 

«Σύμφωνα με έγκυρα δημοσιεύματα, ο Έλληνας νομοθέτης φέρεται αποφασισμένος να εισάγει ρύθμιση με περιεχόμενο τη διαγραφή από το σχετικό μητρώο εκείνων των ΜΚΟ που “διακιν[ούν] στους μετανάστες θέσεις κατά της επίσημης μεταναστευτικής πολιτικής της κυβέρνησης”. Η ίδια κύρωση προβλέπεται και για την περίπτωση που αυτές “κινηθ[ούν] νομικά κατά αποφάσεων που προβλέπουν διοικητικές κρατήσεις και αναστολή ασύλου”. Παρέλκει μάλλον η επισήμανση ότι πρόκειται για πρόθεση που αναιρεί εθνικά και υπερεθνικά δικαιοκρατικά κεκτημένα, ενώ –με τεχνικούς επιστημονικούς όρους– αιφνιδιάζει η απόκλισή της από την κυρίαρχη νομολογιακή παράδοση περί δικαίου, όπως αυτή εμπεδώθηκε, μετά την οδυνηρή εμπειρία των μεγάλων πολέμων του προηγούμενου αιώνα», σημείωσε η Δρ. Παπανικολάου σε άρθρο της που δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, στις 7 Σεπτεμβρίου 2025.

Η ίδια πρόσθεσε: «Πρόκειται για αλλοίωση κατά κυριολεξία, των θεμέλιων αρχών του κοινωνικού και πολιτισμικού υποδείγματος, το οποίο συνιστά ελάχιστο σημείο εκκίνησης κάθε συζήτησης εντός της δημοκρατικής πολιτείας. Χωρίς την παραμικρή διάθεση αμφισβήτησης της πολιτικής διάστασης του μεταναστευτικού ζητήματος και του δυσανάλογου μέτρου των προσφυγικών ροών, εξαιτίας του οποίου διαμορφώθηκε μια αντικειμενικά δυσχερώς διαχειρίσιμη πραγματικότητα σε ουκ ολίγες τοπικές κοινωνίες στη χώρα μας, η νομοθετική επέμβαση στο δικαίωμα δικαστικής προστασίας υπερβαίνει κάθε έλλογη προσπάθεια εξισορρόπησης των θερμών επίδικων της επικαιρότητας».